Zihin kuramı (theory of mind), bir kişinin kendisinin ve başkalarının düşünce, duygu, istek, inanç ve niyetlerini fark edebilme ve bunların birbirinden farklı olabileceğini anlayabilme becerisidir. Bu beceri; empati kurma, başkasının bakış açısını anlama, sosyal ipuçlarını okuma ve karşılıklı iletişim kurma için temel oluşturur.
Hangi durumlarda destekleyici olabilir?
- Başkasının ne hissettiğini ya da düşündüğünü anlamakta zorlanma
- Şakayı, imayı ya da bir sözün "asıl anlamını" kaçırma
- Karşısındakinin farklı bir şey biliyor/istiyor olabileceğini fark edememe
- Sosyal ipuçlarını (yüz ifadesi, ses tonu, beden dili) okumakta güçlük
- Karşılıklı sohbeti başlatma ve sürdürmede zorlanma
Zihin Kuramı Eğitiminde neler ele alınır?
- Kendinin ve başkalarının duygularını tanıma ve isimlendirme
- Başkasının bakış açısını anlama (perspektif alma)
- İstek, inanç ve niyet gibi zihinsel durumları ayırt etme
- Sosyal ipuçlarını okuma ve karşılıklı iletişimi sürdürme
Zihin kuramı becerileri, sosyal-bilişsel gelişimin önemli bir parçasıdır; otizm spektrumu gibi sosyal iletişimde farklılık gösteren çocuklarda özellikle desteklenmesi yararlı olabilir.
Empatiyle ilişkisi nedir?
Aileler bu çalışmayı çoğu zaman "empati" diye arar; ikisi birbirine yakın ama aynı şey değildir. Empatinin iki ayrı yanı vardır:
- Duygusal yan — karşıdakinin duygusundan etkilenmek, üzülene üzülmek
- Bilişsel yan — karşıdakinin ne düşündüğünü, ne bildiğini, ne istediğini anlayabilmek
İkinci yan, tam olarak zihin kuramının alanıdır. Bir çocuk karşısındakinin üzüldüğünü fark edip yanına gidebilir, ama neden üzüldüğünü ya da kendisinin bildiği bir şeyi karşısındakinin bilmiyor olabileceğini anlamakta zorlanabilir. "İyi niyetli ama yanlış zamanda" davranışların arkasında çoğu zaman bu ayrım vardır.
Empatinin bu bilişsel yanı, karakter özelliği değil öğrenilebilir bir beceridir ve kademeli gelişir: önce duyguları tanımak, sonra bakış açılarının farklı olabileceğini kavramak, en sonda da bunu anlık bir sohbetin içinde kullanabilmek gelir. Çalışmalarımız bu basamakları sırayla ele alır.
Nasıl ilerliyor?
Çocuğun gelişim düzeyine göre bir başlangıç noktası belirleriz. Duyguları tanıma, bakış açısı alma ve sosyal ipuçlarını okuma becerilerini; hikâyeler, oyunlar ve yapılandırılmış etkinliklerle adım adım çalışırız. Süreç çocuğun gelişim düzeyine göre bireysel ya da grup biçiminde, aile iş birliğiyle yürütülür.
Zihin kuramı çalışmaları, sosyal becerilerin daha geniş bir çerçevede ele alındığı PEERS® Sosyal Beceri Eğitimi ve grup çalışmaları ile; otizm spektrumundaki çocuklarda ise otizm desteği ve DIRFloortime ile birlikte planlanabilir.
Not: Bu sayfadaki içerik bilgilendirme amaçlıdır ve tıbbi tanı yerine geçmez. Tanı süreçleri için ilgili sağlık kuruluşlarına başvurulmalıdır.
