Çocuğum Şakaları ve Espriyi Anlamıyor
Şakayı anlamak, sözcüklerin ardındaki niyeti okumayı gerektirir. Mizahın hangi basamaklarla geliştiğini ve evde nasıl desteklendiğini anlattık.
Şaka anlamak göründüğünden daha karmaşık bir beceridir: söylenen sözcüklerin gerçekte kastedilenden farklı olabileceğini fark etmeyi gerektirir. Bunun arkasında çoğu zaman zihin kuramı vardır — karşıdakinin niyetini, "ciddi mi, şaka mı?" ayrımını okuyabilme becerisi.
Bu beceri henüz gelişirken çocuk:
- sözcükleri birebir (literal) anlayabilir,
- ses tonu ve yüz ifadesi gibi ipuçlarını kaçırabilir,
- abartıyı ya da ironiyi fark etmeyebilir.
Mizah da basamak basamak gelişir
Her şaka türü aynı yaşta anlaşılmaz; mizah anlayışı kabaca şöyle ilerler:
- Önce bedensel ve beklenmedik olan komik gelir: düşen bir şey, saçma bir ses, "-mış gibi" bir hareket.
- Sonra sözcük oyunları: aynı kelimenin iki anlamı olması bir çocuğa uzun süre komik gelir.
- Ardından abartı ve saçmalık: fil kadar büyük bir kedi.
- En son ironi ve alay ayrımı: söylenenin tersinin kastedildiğini anlamak ve bunun sevecen mi incitici mi olduğunu ayırmak.
Son basamak, tam da karşıdakinin niyetini okumayı gerektirdiği için en geç yerleşen basamaktır. Bir çocuğun ironiyi kaçırması gecikme anlamına gelmez; sıradaki basamağın henüz gelmediği anlamına gelebilir.
Evde neler yardımcı olur?
- Şakayı açıklamaktan çekinmeyin. "Bu şakaydı, çünkü…" demek mizahı öldürmez; kuralı görünür kılar.
- Şaka geldiğini önceden işaretleyin. "Şimdi bir şaka yapacağım" demek, çocuğun doğru moda geçmesini sağlar.
- İncitici olanı ayırın. "Birlikte gülmek" ile "birine gülmek" arasındaki farkı açıkça konuşun — bu ayrım akran zorbalığını fark etmenin de temelidir.
Bu, çocuğun "espri anlayışı yok" demek değildir; ipuçlarını okuma becerisi henüz gelişiyor demektir. Sosyal hikâyeler, örnek diyaloglar ve zihin kuramı çalışmaları ile bu beceri desteklenebilir.
Şakayı anlamak, sözcüklerin değil, niyetin dilini öğrenmektir.
